دوره امامت حضرت علی بن الحسین، امام سجاد(ع) (۶۱–۹۴ هـ.ق)، هم‌زمان با تثبیت قدرت سیاسی امویان و گسترش گفتمان‌های رقیب در حوزه مشروعیت دینی، از مقاطع حساس تاریخ تشیع به شمار می‌آید. در این دوره، جریان عثمانیه با قرائتی جهت‌دار از تاریخ صدر اسلام و با اتکا به قدرت سیاسی حاکم، در پی مشروع‌سازی خلافت اموی و تضعیف مرجعیت معرفتی و اجتماعی اهل‌بیت(ع) بود. مسئله اصلی پژوهش آن است که امام سجاد(ع) در شرایط محدودیت سیاسی، از چه راهبردهایی برای مواجهه با مبانی فکری عثمانیه بهره گرفتند و این راهبردها چه آثار اجتماعی بر جامعه شیعی بر جای نهاد.
هدف پژوهش، تحلیل راهبردهای تعاملی امام سجاد(ع) در مواجهه با جریان عثمانیه و تبیین آثار اجتماعی آن‌هاست. پژوهش حاضر با روش تحلیلی ـ تاریخی و با بهره‌گیری از تحلیل مفهومی و محتوایی داده‌های تاریخی و حدیثی شیعه و اهل سنت انجام شده است. در این چارچوب، راهبردهای امام(ع) در سه سطح معرفتی ـ اعتقادی، تربیتی ـ فرهنگی و اجتماعی بررسی و آثار آن‌ها بر بازسازی هویت شیعی، تثبیت شبکه‌های علمی و تربیتی و تضعیف گفتمان رقیب تحلیل شده است.
یافته‌ها نشان می‌دهد که امام سجاد(ع) با پرهیز از تقابل سیاسی مستقیم و با اتخاذ راهبرد مقاومت معرفتی و کنش نرم فرهنگی، از طریق دعا، تربیت نخبگان علمی، بازتولید گفتمان امامت و نقد غیرمستقیم مبانی عثمانی، به مدیریت چالش‌های دینی عصر اموی پرداختند. این راهبردها در حفظ انسجام اجتماعی شیعه و فراهم‌سازی زمینه فکری ـ اجتماعی عصر امام باقر(ع) نقش مؤثری ایفا کرد.