مواجهه علمای شیعه با مدرنیزاسیون در عصر قاجار یکی از مهم‌ترین مسائل فکری و اجتماعی ایران دوره جدید به شمار می‌آید که پیامدهای گسترده‌ای در تحولات سیاسی، فرهنگی و هویتی کشور داشته است. پژوهش حاضر با اتکا به تحلیل اسناد و منابع دست اول تاریخی، به بررسی و تبیین این مسئله پرداخته است که علما در مواجهه با مدرنیته چه الگوهایی اختیار کردند و دلایل و پیامدهای هر یک چه بود. نتایج تحقیق نشان می‌دهد نحوه برخورد علما با مدرنیزاسیون، صرفاً واکنش ایستا یا قالبی نبوده، بلکه سه الگوی اصلی قابل شناسایی است: نخست، الگوی طرد و رد کامل که مبتنی بر احساس غیریت عمیق با فرهنگ و دستاوردهای مدرن بوده و بیشتر در مواجهه با نرم‌افزار (بینش‌ها و ارزش‌های جدید) خود را نشان داده است؛ دوم، الگوی پذیرش گزینشی (اخذ مشروط) که برخی دستاوردهای فناورانه و علمی یا ساختارهای نو را تحت شرایطی خاص و با ملاحظات شرعی و هویتی پذیرفت و سوم، الگوی تصرف و بومی‌سازی که تلاش کرد مظاهر مدرن را در چهارچوب اصول دینی و معرفتی بازتعریف و سامان‌دهی کند. تنوع این رویکردها حاصل اقتضائات تاریخی، ذهنی و اجتماعی و مبتنی بر بستر اجتهادی علما بوده است. تبیین علمی این الگوها، علاوه بر شفاف‌سازی فضای فکری-فرهنگی علما نسبت به مدرنیته، راه را برای فهم عمیق‌تر نقش دین و اجتهاد در نوسازی جامعه ایرانی هموار می‌کند و زمینه را برای مطالعات تطبیقی در حوزه‌های بعدی فراهم می‌سازد.