از شایع‌ترین علل عقب‌ماندگی کشورهای جهان اسلام نسبت به سایر جوامع، استبدادورزی برخی از حاکمان در آن کشورها است؛ از این رو بررسی ماهیت استبداد، چیستی ریشه‌ها و راه‌های خروج از آن برای برخی از اندیشمندان اسلامی همچون محقق نائینی به عنوان یک مسئله جدی، قابل توجه بوده است. هدف از نگارش این مقاله تحلیل استبداد، ریشه‌ها و راه‌های برون رفت از آن با تکیه بر اندیشه‌های محقق نائینی در کتاب تنبیه الامه و تنزیه المله است. فرایند این تحلیل بر اساس روش‌شناسی توماس اسپریگنز سامان یافته است که برای حل یک بحران چهار مرحله‌ی «مشاهده بحران»، «فهم ریشه‌های آن»، «ترسیم وضعیت بدون بحران» و «شناسایی راه‌های علاج بحران» را ارائه می‌کند. از مهم‌ترین نتایج پژوهش پیش رو این است که در نگاه نائینی عواملی همچون«جهل مردم»، «تفسیر نادرست دین» و «تفرقه در میان مردم» سبب استبدادورزی برخی حاکمان در کشورهای اسلامی شده و مؤثرترین راهکارهای برون‌رفت از بحران استبداد «آگاهی مردم»، «تفسیر درست دین» و «وحدت کلمه» است.