اندیشه سیاسی اجتماعی اسلام

اندیشه سیاسی اجتماعی اسلام

احادیث شارحه: انواع و جایگاه آن‌ها نزد مفسران شیعه در تبیین واژگان قرآنی (با محوریت ده جزء نخست قرآن کریم)"

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمد ملکی نهاوندی 1
سینا محمد العلوی 2
داوود ملاحسنی 3
1 استادیار و عضو هیات علمی دانشگاه ادیان و مذاهب قم
2 دانشجوی دکتری دانشگاه ادیان و مذاهب
3 استادیار دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده قرآن و حدیث
10.22034/jspt.2025.506620.1080
چکیده
احادیث شارحه یکی از مهم‌ترین منابعی هستند که مفسران شیعه در تفسیر مفردات قرآن کریم به آن‌ها استناد کرده‌اند. اهل‌بیت (علیهم‌السلام) به‌طور ویژه‌ای به تبیین معانی واژگان قرآنی پرداخته و از روش‌های متعددی در این زمینه استفاده کرده‌اند. این پژوهش بر آن است تا میزان اتکای مفسران شیعه بر روایات شارحه را بررسی کرده و انواع آن‌ها را در یک چارچوب توصیفی-تحلیلی طبقه‌بندی نماید، با تمرکز بر ده جزء نخست قرآن کریم. پرسش اصلی تحقیق این است که ماهیت این احادیث در میراث تفسیری شیعه چگونه است و مفسران تا چه اندازه در تفسیر قرآن به آن‌ها اعتماد کرده‌اند. برای پاسخ به این پرسش، مهم‌ترین منابع تفسیری و حدیثی شیعه مورد تحلیل قرار گرفته‌اند. نتایج پژوهش دو نکته اساسی را نشان می‌دهد: نخست، این روایات از تنوع گسترده‌ای برخوردارند که حاکی از اهمیت بسزای آن‌ها نزد اهل‌بیت (علیهم‌السلام) و مفسران شیعه است؛ و دوم، این احادیث را می‌توان در حدود بیست دسته جای داد که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از: تعیین مصداق واژه (که رایج‌ترین شیوه است)، تبیین ویژگی‌های واژه، ارائه مترادف آن همانند فرهنگ‌های لغت، استشهاد به آیات دیگر، بیان علت نام‌گذاری، تفکیک میان واژگان نزدیک به هم، توضیح از طریق حقایق خارجی، استدلال به احادیث دیگر، تفسیر در قالب یک مفهوم دینی، ذکر اضداد واژه، و بیان شاخه‌ها و دلالت‌های مختلف آن و مواردی دیگر.
کلیدواژه‌ها
احادیث شارحه مفردات قرآنی ده جزء نخست قرآن مفسران شیعه