اندیشه سیاسی اجتماعی اسلام

اندیشه سیاسی اجتماعی اسلام

رویکرد فقهی به مسئولیت مستقل حقوقی دولت‌ها در سنجه قواعد فقه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق دانشگاه یزد
2 استاد تمام فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه یاسوج
3 دانش آموخته دکتری حقوق دانشگاه علامه طباطبایی
چکیده
استقلال در مسئولیت، امری است که با ابتنای بر عقل و انصاف، در نظام­های حقوقی مختلف، با عناوین و گزاره­های گوناگون، مورد تصریح قرار گرفته است. وفق این اصل، دولت یا سازمان بین­المللی، مسئولیت رفتاری را دارد که نقض تعهدات بین­المللی آن­ها قلمداد شده و به ایشان منتسب باشد. در برابر، منظومه­ای از قواعد فقهی همانند قاعده وزر و قواعد مکمل آن (به عنوان مساله این نوشتار)، متضمن آورده­هایی برای توسعه و پیشبرد اصل مسئولیت مستقل خواهد بود. ضرورت آنکه، مسئولیت بین‌المللی مستقل دولت یکی از موضوعات مهم و پراهمیت حقوق بین‌الملل در دوران معاصر است؛ چه آنکه رابطه نزدیکی با دیگر حوزه‌های حقوق بین‌الملل، خاصه مسأله صلح و امنیت بین‌المللی دارد. از این­رو توسعه حقوقی این بحث مبتنی بر قواعد فقهی و عرضه آن به ساحت حقوق بین­الملل، موجب توسعه ضمانت اجرای حقوق بین‌الملل بوده و بر مسئولیت بین‌المللی دولت آثار مفید و ارزشمندی مترتب خواهد شد. بر این اساس، هدف این نوشتار توصیفی-تحلیلی، توسعه این نهاد حقوقی موجود در آورده­های کمیسیون حقوق بین­الملل سازمان ملل متحد با پیش­نهادن ثمرات قاعده فقهی وزر و قواعد مکمل آن به حوزه حقوق بین­الملل، به منظور تضمین منافع قدرت‌های کوچک در مقابل قدرت‌های بزرگ و غنابخشی و کارآمدسازی حقوق بین­الملل به مدد اندیشه اسلامی است. از جمله نتایج این نوشته نیز می­توان به شناسایی اصل مسئولیت مستقل در آموزه­های اسلامی و نیز تجلی آن در نقض تعهدات یکجانبه و چندجانبه با توجه به دو مقصد و غایت «تدارک خسارات وارد شده» و «تحمیل ناپذیریِ خسارات غیر مشروع و منفور» اشاره کرد. نهاد تسهیم مسئولیت و اکتفا به «ضرورت» و «قدر متقین» در خروج از اصل پیش­گفته نیز از دیگر تحلیل­های منتج از قاعده وزر، جبّ، عرق ظالم و دیگر قواعد است.
کلیدواژه‌ها