موسسه بین المللی عروة الوثقیاندیشه سیاسی اجتماعی اسلام2981-15115220241022واکاوی رابطه دموکراسی غربی و امامت شیعی با تاکید بر آراء ژان ژاک روسو و ملاصدراواکاوی رابطه دموکراسی غربی و امامت شیعی با تاکید بر آراء ژان ژاک روسو و ملاصدرا22522610.22034/jspt.2025.508985.1083ENرجباکبرزادهاستادیار گروه معارف اسلامی ، دانشگاه پیام نور ، تهران ، ایرانساجده الزهرامهریدانش آموخته جامعه الزهرا (علیهاالسلام) و کارشناسی ارشد فلسفه دانشگاه قمسید امیرسخاوتیاناستادیار گروه معارف. دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی. واحد قم. قم. ایرانJournal Article20250226چکیده: یکی از موضوعاتی که امروزه مورد بحث و بررسی محافل علمی قرار دارد، مساله دموکراسی و نظام امامت و رابطه آن دو با همدیگر است؟ متکلمین و فلاسفه شیعی، امامت را حقی الهی و از اصول دین میدانند، از سوی دیگر، عدهای از دگراندیشان شیعی و اندیشمندان غیرمسلمان با استفاده از جامعه شناختی خود و عدم تامل و دقت در آیات و روایات و تطبیق دادن این مقام الهی با مقامات و نظامهای بشری، قائل به ناسازگاری امامت شیعی و دموکراسی غربی شدهاند و معتقدند نظام امامت با اصول دموکراسی و مبانی فکری، سیاسی و معرفت شناختی آن همسان نیست و تعارض دارد. از این رو نگارنده بر آن است که بحث رابطه این دو مقوله با تکیه بر آراء «ژان ژاک روسو و ملاصدرا» بررسی؛ تا نشان داده شود که آیا میان این دو نسبتی وجود دارد یا نه؟ لذا برای نیل به این هدف، به تبیین دموکراسی از دیدگاه روسو و نظام امامت از نظر ملاصدرا میپردازیم و سپس «نوع رابطه دموکراسی و امامت» را تحریر و تحلیل خواهیم کرد که دموکراسی نه سازگاری مطلق با امامت دارد و نه تعارض مطلقچکیده: یکی از موضوعاتی که امروزه مورد بحث و بررسی محافل علمی قرار دارد، مساله دموکراسی و نظام امامت و رابطه آن دو با همدیگر است؟ متکلمین و فلاسفه شیعی، امامت را حقی الهی و از اصول دین میدانند، از سوی دیگر، عدهای از دگراندیشان شیعی و اندیشمندان غیرمسلمان با استفاده از جامعه شناختی خود و عدم تامل و دقت در آیات و روایات و تطبیق دادن این مقام الهی با مقامات و نظامهای بشری، قائل به ناسازگاری امامت شیعی و دموکراسی غربی شدهاند و معتقدند نظام امامت با اصول دموکراسی و مبانی فکری، سیاسی و معرفت شناختی آن همسان نیست و تعارض دارد. از این رو نگارنده بر آن است که بحث رابطه این دو مقوله با تکیه بر آراء «ژان ژاک روسو و ملاصدرا» بررسی؛ تا نشان داده شود که آیا میان این دو نسبتی وجود دارد یا نه؟ لذا برای نیل به این هدف، به تبیین دموکراسی از دیدگاه روسو و نظام امامت از نظر ملاصدرا میپردازیم و سپس «نوع رابطه دموکراسی و امامت» را تحریر و تحلیل خواهیم کرد که دموکراسی نه سازگاری مطلق با امامت دارد و نه تعارض مطلقhttps://www.jspt.ir/article_225226_a34f191b7836a658718d7af9acf30f4a.pdfموسسه بین المللی عروة الوثقیاندیشه سیاسی اجتماعی اسلام2981-15115220241022Explaining the desirable practical ethics of governance from the perspective of Abu Ali MiskawayhExplaining the desirable practical ethics of governance from the perspective of Abu Ali Miskawayh213822521010.22034/jspt.2025.488958.1074ENمرتضیحسنی نسبعضو هیئت علمی دانشگاه اراک0000-0002-8311-8658سیدمرتضیمیرتبارپژوهشگر پژوهشکده مطالعات حکمرانی فرهنگی اجتماعی؛ پژوهشگاه مطالعات امنیت و پیشرفت؛ تهران، ایرانJournal Article20231115در دنیای معاصر، حکمرانی اخلاقی و بهکارگیری اصول اخلاقی در فرآیندهای مدیریتی به یک نیاز ضروری تبدیل شده است. با وجود رشد بیسابقهی فناوری و تغییرات اجتماعی، بحرانهای سیاسی و اجتماعی در بسیاری از جوامع، چالشهایی را برای حکمرانان ایجاد کرده است که ارائه تبیینهای اخلاق عملی مطلوب حکمرانی را ضروری میسازد. در این میان، نظریههای کلاسیک اخلاقی، بهویژه آموزههای ابوعلی مسکویه، میتوانند نقش تعیینکنندهای در راهکارهای حکمرانی ایفا کنند. از این رو در این مقاله به بررسی اصول اخلاق عملی مطلوب حکمرانی از دیدگاه ابوعلی مسکویه، فیلسوف و متفکر ایرانی قرن چهارم هجری، پرداخته میشود.<br>این پژوهش با روش کتابخانهای و با تحلیل توصیفی متون مسکویه، با تأکید بر آثار او در زمینه حکمرانی و اخلاق اجتماعی انجام شده است و در صدد پاسخ به این سؤال است که اصول اخلاقی حاکم بر حکمرانی از دیدگاه مسکویه چیست؟ و چگونه این اصول میتوانند در تحقق حکمرانی مطلوب به کار گرفته شوند؟ یافتهها نشان میدهد مسکویه بر اهمیت مواردی چون توجه به منافع عمومی، اعتدال، پایش مستمر، تجهیز به دانش، مدارا، دوراندیشی و دیانت و اخلاق را از مهمترین شاخصههای اخلاق حکمرانی مطلوب میداند و بر تعامل، مدارا و قاطعیت در برخورد با کارگزاران، مردم و نظامیان تأکید دارد. او معتقد است که بهکارگیری این اصول میتواند به ایجاد حکمرانی عادلانه و کارآمد کمک نموده و در نهایت به توسعه اجتماعی و سیاسی کشور منجر شود.در دنیای معاصر، حکمرانی اخلاقی و بهکارگیری اصول اخلاقی در فرآیندهای مدیریتی به یک نیاز ضروری تبدیل شده است. با وجود رشد بیسابقهی فناوری و تغییرات اجتماعی، بحرانهای سیاسی و اجتماعی در بسیاری از جوامع، چالشهایی را برای حکمرانان ایجاد کرده است که ارائه تبیینهای اخلاق عملی مطلوب حکمرانی را ضروری میسازد. در این میان، نظریههای کلاسیک اخلاقی، بهویژه آموزههای ابوعلی مسکویه، میتوانند نقش تعیینکنندهای در راهکارهای حکمرانی ایفا کنند. از این رو در این مقاله به بررسی اصول اخلاق عملی مطلوب حکمرانی از دیدگاه ابوعلی مسکویه، فیلسوف و متفکر ایرانی قرن چهارم هجری، پرداخته میشود.<br>این پژوهش با روش کتابخانهای و با تحلیل توصیفی متون مسکویه، با تأکید بر آثار او در زمینه حکمرانی و اخلاق اجتماعی انجام شده است و در صدد پاسخ به این سؤال است که اصول اخلاقی حاکم بر حکمرانی از دیدگاه مسکویه چیست؟ و چگونه این اصول میتوانند در تحقق حکمرانی مطلوب به کار گرفته شوند؟ یافتهها نشان میدهد مسکویه بر اهمیت مواردی چون توجه به منافع عمومی، اعتدال، پایش مستمر، تجهیز به دانش، مدارا، دوراندیشی و دیانت و اخلاق را از مهمترین شاخصههای اخلاق حکمرانی مطلوب میداند و بر تعامل، مدارا و قاطعیت در برخورد با کارگزاران، مردم و نظامیان تأکید دارد. او معتقد است که بهکارگیری این اصول میتواند به ایجاد حکمرانی عادلانه و کارآمد کمک نموده و در نهایت به توسعه اجتماعی و سیاسی کشور منجر شود.https://www.jspt.ir/article_225210_4d360878ef5d50ee9fca9d61650660af.pdfموسسه بین المللی عروة الوثقیاندیشه سیاسی اجتماعی اسلام2981-15115220241022الهیات جدید در پرتو تفسیر عهد عتیق در نامههای پولسالهیات جدید در پرتو تفسیر عهد عتیق در نامههای پولس395622521110.22034/jspt.2025.518810.1095ENقاسمباباجانی پوردانشجوی دکتری دانشگاه ادیان و مذاهب قم، دانشکده ادیان، مطالعات تطبیقی ادیان، گرایش مسیحیت0009-0003-7134-9613محمدتقیانصاری پوراستادیار گروه ادیان دانشگاه ادیان و مذاهب قممهرابصادق نیادانشیار گروه ادیان دانشگاه ادیان و مذاهب قمJournal Article20240423آباء کلیسا با دگرگون کردن ترتیب متون مقدس یهودی، متون رسمیشده مسیحی را در کنار متون مقدس یهودی قرار دادند، بهگونهای که بتوان آنها را دنبالهای بر متون مقدس یهودی دانست. بدینسان، ارزش دینی متون یهودی همچنان محفوظ ماند و این متون جزئی از جهانبینی دینی مسیحیت به شمار آمدند. علاوه بر این، اناجیل از تحقق پیشگوییهای انبیای یهود در مورد موعود یهود سخن گفته و با انطباق آن موعود بر عیسی بن مریم (ع)، تداوم جریان تاریخی متون یهودی را نشان میدهند. نامههای پولس، که بخشی از متن دینی رسمیشده مسیحیت را شکل میدهد، در این زمینه جایگاهی متفاوت دارند. این نامهها در عین بهرسمیت شناختن قداست متون مقدس یهودی، از دگرگونی فعل الهی در تاریخ، نسبت به مراحل نخستین تاریخ بشر، سخن میگویند. پولس با بهرهگیری از روش «تفسیر کنایهای متون یهودی»، زمینهای برای بیان نوعی فلسفه تاریخ فراهم میآورد که با ظهور عیسی مسیح بهعنوان پسر فدایی خدا، نقطه عطفی در تاریخ انسان ترسیم میکند. در این فرآیند، در حالیکه جایگاه متون یهودی بهعنوان «عهد پیشین» خدا با انسان حفظ شده است، از آنها بهمثابه منبعی برای شکلگیری الهیاتی نوین و متفاوت بهره گرفته میشود، و شریعتمحوری آن متون از اعتبار ساقط میگردد. این مقاله با روش تحلیلی-توصیفی، به تبیین شیوه «تفسیر کنایهای» متون دینی یهودی در نامههای پولس و چگونگی شکلگیری الهیاتی نوین از دل این تفسیر میپردازد.آباء کلیسا با دگرگون کردن ترتیب متون مقدس یهودی، متون رسمیشده مسیحی را در کنار متون مقدس یهودی قرار دادند، بهگونهای که بتوان آنها را دنبالهای بر متون مقدس یهودی دانست. بدینسان، ارزش دینی متون یهودی همچنان محفوظ ماند و این متون جزئی از جهانبینی دینی مسیحیت به شمار آمدند. علاوه بر این، اناجیل از تحقق پیشگوییهای انبیای یهود در مورد موعود یهود سخن گفته و با انطباق آن موعود بر عیسی بن مریم (ع)، تداوم جریان تاریخی متون یهودی را نشان میدهند. نامههای پولس، که بخشی از متن دینی رسمیشده مسیحیت را شکل میدهد، در این زمینه جایگاهی متفاوت دارند. این نامهها در عین بهرسمیت شناختن قداست متون مقدس یهودی، از دگرگونی فعل الهی در تاریخ، نسبت به مراحل نخستین تاریخ بشر، سخن میگویند. پولس با بهرهگیری از روش «تفسیر کنایهای متون یهودی»، زمینهای برای بیان نوعی فلسفه تاریخ فراهم میآورد که با ظهور عیسی مسیح بهعنوان پسر فدایی خدا، نقطه عطفی در تاریخ انسان ترسیم میکند. در این فرآیند، در حالیکه جایگاه متون یهودی بهعنوان «عهد پیشین» خدا با انسان حفظ شده است، از آنها بهمثابه منبعی برای شکلگیری الهیاتی نوین و متفاوت بهره گرفته میشود، و شریعتمحوری آن متون از اعتبار ساقط میگردد. این مقاله با روش تحلیلی-توصیفی، به تبیین شیوه «تفسیر کنایهای» متون دینی یهودی در نامههای پولس و چگونگی شکلگیری الهیاتی نوین از دل این تفسیر میپردازد.https://www.jspt.ir/article_225211_a121d78098df36a7a5f67281cefdbd91.pdfموسسه بین المللی عروة الوثقیاندیشه سیاسی اجتماعی اسلام2981-15115220241022چالش های گفتگوی بینادیانی در بستر گردشگری آکادمیک: تحلیل چالشهاچالش های گفتگوی بینادیانی در بستر گردشگری آکادمیک: تحلیل چالشها577622521310.22034/jspt.2025.517419.1092ENمحمد طاهرقلی تباردانشجوی دکتری دانشگاه ادیان و مذاهب. گرایش الهیات تطبیقی مسیحیتاحمد رضامفتاحهیات علمی دانشگاه ادیان و مذاهبمهرابصادق نیاهیات علمی دانشگاه ادیان و مذاهبJournal Article20240414گفتوگوی بینادیانی در بستر گردشگری آکادمیک ــ که بهعنوان یکی از ابزارهای نوین دیپلماسی عمومی شناخته میشود ــ از ظرفیت بالایی برای تقویت صلح جهانی و ارتقای درک متقابل فرهنگی برخوردار است. با این حال، این پدیده در عمل با چالشهای ساختاری و محتواییِ پیچیدهای روبهروست که نهتنها دستیابی به اهداف اولیه آن را با مشکل مواجه میسازد، بلکه ممکن است به تثبیت کلیشههای فرهنگی، تشدید نابرابریهای آموزشی و حتی دامنزدن به تنشهای بینفرهنگی بینجامد.<br />این پژوهش با اتخاذ روش کیفی و تحلیل ترکیبیِ دادههای اسنادی، میدانی و مصاحبههای عمیق، پنج چالش اصلی را شناسایی کرده است: ۱) گردشگرانه شدن گفتگوها، ۲) سوءاستفاده سیاسی حکومتها، ۳) نفوذ جریانهای تبشیری، ۴) ویژهپروری و 5) تمرکز بر موضوعات غیر ضروری. یافتهها حاکی از آن است که این چالشها ریشه در درهمتنیدگیِ عوامل سیاسی، اقتصادی و فرهنگی دارند و مقابله با آنها مستلزم راهکارهای چندبُعدی در سطوح کلان، میانی و خرد است. مقاله حاضر با تأکید بر بازتعریف مسئولیتپذیری اخلاقیِ نهادهای مرتبط، پیشنهادهای عملیای را برای نهادهای آکادمیک، حکومتها و سازمانهای بینالمللی ارائه میدهد. این مطالعه بهعنوان پژوهشی میانرشتهای، چارچوبی نظری-عملی برای نقد و ارزیابی گفتوگوی بینادیانی در بستر گردشگری آکادمیک طراحی کرده و به پر کردن خلأهای پژوهشی این حوزه کمک میکند.گفتوگوی بینادیانی در بستر گردشگری آکادمیک ــ که بهعنوان یکی از ابزارهای نوین دیپلماسی عمومی شناخته میشود ــ از ظرفیت بالایی برای تقویت صلح جهانی و ارتقای درک متقابل فرهنگی برخوردار است. با این حال، این پدیده در عمل با چالشهای ساختاری و محتواییِ پیچیدهای روبهروست که نهتنها دستیابی به اهداف اولیه آن را با مشکل مواجه میسازد، بلکه ممکن است به تثبیت کلیشههای فرهنگی، تشدید نابرابریهای آموزشی و حتی دامنزدن به تنشهای بینفرهنگی بینجامد.<br />این پژوهش با اتخاذ روش کیفی و تحلیل ترکیبیِ دادههای اسنادی، میدانی و مصاحبههای عمیق، پنج چالش اصلی را شناسایی کرده است: ۱) گردشگرانه شدن گفتگوها، ۲) سوءاستفاده سیاسی حکومتها، ۳) نفوذ جریانهای تبشیری، ۴) ویژهپروری و 5) تمرکز بر موضوعات غیر ضروری. یافتهها حاکی از آن است که این چالشها ریشه در درهمتنیدگیِ عوامل سیاسی، اقتصادی و فرهنگی دارند و مقابله با آنها مستلزم راهکارهای چندبُعدی در سطوح کلان، میانی و خرد است. مقاله حاضر با تأکید بر بازتعریف مسئولیتپذیری اخلاقیِ نهادهای مرتبط، پیشنهادهای عملیای را برای نهادهای آکادمیک، حکومتها و سازمانهای بینالمللی ارائه میدهد. این مطالعه بهعنوان پژوهشی میانرشتهای، چارچوبی نظری-عملی برای نقد و ارزیابی گفتوگوی بینادیانی در بستر گردشگری آکادمیک طراحی کرده و به پر کردن خلأهای پژوهشی این حوزه کمک میکند.https://www.jspt.ir/article_225213_13baed110783ead1e25d6903c4834209.pdfموسسه بین المللی عروة الوثقیاندیشه سیاسی اجتماعی اسلام2981-15115220241022تأثیر قاعده اعانة بر اثم بر رمزارزهای غیرمتمرکز از منظر فقه امامیهتأثیر قاعده اعانة بر اثم بر رمزارزهای غیرمتمرکز از منظر فقه امامیه779222521510.22034/jspt.2025.467612.1052ENمحسنهنرجودانش پژوه دکتری موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره)0009-0009-1029-7390عباسکعبی نسبعضو هیأت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایرانمجیدمسعودیمجید مسعودی، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد نجف آباد ، گروه حقوق بین المللJournal Article20230714ظهور رمزارزهای غیرمتمرکز، چالشهای حقوقی و فقهی نوینی پیرامون ماهیت، مالکیت و مبادلات آنها پدید آورده است. یکی از این چالشها، تقابل استفاده از این رمزارزها با قاعده فقهی «اعانه بر اثم» است. این قاعده، یاری رساندن به گناه را منع میکند و از آنجا که رمزارزها با تراکنشهای خارج از نظارت حاکمیت، تسهیلگر جرایمی چون پولشویی و تأمین مالی تروریسم هستند، میتوانند مصداقی از یاری رساندن به گناه تلقی شوند. بر این اساس، بررسی شمول یا عدم شمول این قاعده بر رمزارزهای غیرمتمرکز از منظر فقه امامیه ضروری است. هدف این پژوهش، تبیین تأثیر قاعده اعانه بر اثم بر رمزارزهای غیرمتمرکز از دیدگاه فقه امامیه است. این بررسی، با توجه به نوظهور بودن رمزارزها و فقدان قوانین مدون در این زمینه، اهمیتی ویژه دارد. شناخت دقیق احکام فقهی و حقوقی مرتبط با رمزارزها، میتواند به ایجاد چارچوبی مناسب برای قانونگذاری و تصمیمگیریهای قضایی در این حوزه کمک کند. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی، به بررسی ماهیت رمزارزهای غیرمتمرکز، مفهوم اعانه بر اثم در فقه امامیه و تطبیق این دو مفهوم پرداخته است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که با توجه به حاکمیتگریزی رمزارزهای غیرمتمرکز و تسهیل معاونت در ارتکاب جرائم، ممنوعیتهای ناشی از قاعده اعانه بر اثم میتواند شامل این رمزارزها شود. این امر مستلزم تدوین سازوکارهای قانونی و نظارتی مناسب برای مدیریت و کنترل این فناوری نوظهور است تا ضمن بهرهمندی از مزایای آن، از سوءاستفادههای احتمالی نیز جلوگیری شود.ظهور رمزارزهای غیرمتمرکز، چالشهای حقوقی و فقهی نوینی پیرامون ماهیت، مالکیت و مبادلات آنها پدید آورده است. یکی از این چالشها، تقابل استفاده از این رمزارزها با قاعده فقهی «اعانه بر اثم» است. این قاعده، یاری رساندن به گناه را منع میکند و از آنجا که رمزارزها با تراکنشهای خارج از نظارت حاکمیت، تسهیلگر جرایمی چون پولشویی و تأمین مالی تروریسم هستند، میتوانند مصداقی از یاری رساندن به گناه تلقی شوند. بر این اساس، بررسی شمول یا عدم شمول این قاعده بر رمزارزهای غیرمتمرکز از منظر فقه امامیه ضروری است. هدف این پژوهش، تبیین تأثیر قاعده اعانه بر اثم بر رمزارزهای غیرمتمرکز از دیدگاه فقه امامیه است. این بررسی، با توجه به نوظهور بودن رمزارزها و فقدان قوانین مدون در این زمینه، اهمیتی ویژه دارد. شناخت دقیق احکام فقهی و حقوقی مرتبط با رمزارزها، میتواند به ایجاد چارچوبی مناسب برای قانونگذاری و تصمیمگیریهای قضایی در این حوزه کمک کند. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی، به بررسی ماهیت رمزارزهای غیرمتمرکز، مفهوم اعانه بر اثم در فقه امامیه و تطبیق این دو مفهوم پرداخته است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که با توجه به حاکمیتگریزی رمزارزهای غیرمتمرکز و تسهیل معاونت در ارتکاب جرائم، ممنوعیتهای ناشی از قاعده اعانه بر اثم میتواند شامل این رمزارزها شود. این امر مستلزم تدوین سازوکارهای قانونی و نظارتی مناسب برای مدیریت و کنترل این فناوری نوظهور است تا ضمن بهرهمندی از مزایای آن، از سوءاستفادههای احتمالی نیز جلوگیری شود.https://www.jspt.ir/article_225215_3a68cb8fc67a627293a861b5db2e47c4.pdfموسسه بین المللی عروة الوثقیاندیشه سیاسی اجتماعی اسلام2981-15115220241022صورتبندی سهگانه مواجهه عالمان دینی با مدرنیزاسیون؛ مطالعه تطبیقی اندیشه و کنش در دوره قاجارصورتبندی سهگانه مواجهه عالمان دینی با مدرنیزاسیون؛ مطالعه تطبیقی اندیشه و کنش در دوره قاجار9310822522210.22034/jspt.2025.531968.1122ENمهدیابراهیمی هاتفدانشجوی دکترای تخصصی تاریخ تشیعسید محمدحسینیعضو هیات علمی دانشگاه ادیان و مذاهب0000-0002-8363-1830محمدزرقانیاستاد دانشگاه ادیان و مذاهب قمJournal Article20240228مواجهه علمای شیعه با مدرنیزاسیون در عصر قاجار یکی از مهمترین مسائل فکری و اجتماعی ایران دوره جدید به شمار میآید که پیامدهای گستردهای در تحولات سیاسی، فرهنگی و هویتی کشور داشته است. پژوهش حاضر با اتکا به تحلیل اسناد و منابع دست اول تاریخی، به بررسی و تبیین این مسئله پرداخته است که علما در مواجهه با مدرنیته چه الگوهایی اختیار کردند و دلایل و پیامدهای هر یک چه بود. نتایج تحقیق نشان میدهد نحوه برخورد علما با مدرنیزاسیون، صرفاً واکنش ایستا یا قالبی نبوده، بلکه سه الگوی اصلی قابل شناسایی است: نخست، الگوی طرد و رد کامل که مبتنی بر احساس غیریت عمیق با فرهنگ و دستاوردهای مدرن بوده و بیشتر در مواجهه با نرمافزار (بینشها و ارزشهای جدید) خود را نشان داده است؛ دوم، الگوی پذیرش گزینشی (اخذ مشروط) که برخی دستاوردهای فناورانه و علمی یا ساختارهای نو را تحت شرایطی خاص و با ملاحظات شرعی و هویتی پذیرفت و سوم، الگوی تصرف و بومیسازی که تلاش کرد مظاهر مدرن را در چهارچوب اصول دینی و معرفتی بازتعریف و ساماندهی کند. تنوع این رویکردها حاصل اقتضائات تاریخی، ذهنی و اجتماعی و مبتنی بر بستر اجتهادی علما بوده است. تبیین علمی این الگوها، علاوه بر شفافسازی فضای فکری-فرهنگی علما نسبت به مدرنیته، راه را برای فهم عمیقتر نقش دین و اجتهاد در نوسازی جامعه ایرانی هموار میکند و زمینه را برای مطالعات تطبیقی در حوزههای بعدی فراهم میسازد.مواجهه علمای شیعه با مدرنیزاسیون در عصر قاجار یکی از مهمترین مسائل فکری و اجتماعی ایران دوره جدید به شمار میآید که پیامدهای گستردهای در تحولات سیاسی، فرهنگی و هویتی کشور داشته است. پژوهش حاضر با اتکا به تحلیل اسناد و منابع دست اول تاریخی، به بررسی و تبیین این مسئله پرداخته است که علما در مواجهه با مدرنیته چه الگوهایی اختیار کردند و دلایل و پیامدهای هر یک چه بود. نتایج تحقیق نشان میدهد نحوه برخورد علما با مدرنیزاسیون، صرفاً واکنش ایستا یا قالبی نبوده، بلکه سه الگوی اصلی قابل شناسایی است: نخست، الگوی طرد و رد کامل که مبتنی بر احساس غیریت عمیق با فرهنگ و دستاوردهای مدرن بوده و بیشتر در مواجهه با نرمافزار (بینشها و ارزشهای جدید) خود را نشان داده است؛ دوم، الگوی پذیرش گزینشی (اخذ مشروط) که برخی دستاوردهای فناورانه و علمی یا ساختارهای نو را تحت شرایطی خاص و با ملاحظات شرعی و هویتی پذیرفت و سوم، الگوی تصرف و بومیسازی که تلاش کرد مظاهر مدرن را در چهارچوب اصول دینی و معرفتی بازتعریف و ساماندهی کند. تنوع این رویکردها حاصل اقتضائات تاریخی، ذهنی و اجتماعی و مبتنی بر بستر اجتهادی علما بوده است. تبیین علمی این الگوها، علاوه بر شفافسازی فضای فکری-فرهنگی علما نسبت به مدرنیته، راه را برای فهم عمیقتر نقش دین و اجتهاد در نوسازی جامعه ایرانی هموار میکند و زمینه را برای مطالعات تطبیقی در حوزههای بعدی فراهم میسازد.https://www.jspt.ir/article_225222_51d5feb218865c92737aa214c6e0a45c.pdf