موسسه بین المللی عروة الوثقی اندیشه سیاسی اجتماعی اسلام 2981-1511 5 1 2024 05 21 بررسی و تحلیل رواج فرهنگ زیارت در جهان اسلام با تکیه بر گزارش‌های سفرنامه ابن جبیر در قرن ششم هجری بررسی و تحلیل رواج فرهنگ زیارت در جهان اسلام با تکیه بر گزارش‌های سفرنامه ابن جبیر در قرن ششم هجری 5 22 215798 10.22034/jspt.2025.444611.1029 EN مهدی یعقوبی عضو هیات علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) مریم میدانی دانشجوی دکتری دانشگاه ادیان و مذاهب Journal Article 2023 12 20 زیارت یکی از فرهنگ‌های رایج میان مسلمانان از صدر اسلام تا به امروز بوده است. با این حال این فرهنگ و عمل کنندگان به آن مورد هجمه و شبهات وهابیت قرار گرفته اند. آنان با استدلال‌های نادرست زیارت کنندگان از جمله شیعیان را تکفیر کرده و دچار انحراف در باورها و حتی مشرک می‌دانند. براین اساس گروههای تکفیری در دهه های اخیر، شیعیان را محکوم دانسته و حتی قتل آنان را جایز می دانند. مسئله مهم در این باره این است که آیا فرهنگ زیارت فقط میان شیعیان رواج داشته و آنها این سنت را بدعت گذاشته اند؟ یا این فرهنگ میان همه مسلمانان از جمله اهل سنت جاری بوده است؟ یکی از راههای پاسخ دهی به این مسئله بررسی تاریخ اجتماعی مسلمانان در قرون نخستین اسلامی است. سفرنامه ها از منابع مهم در ارائه تاریخ اجتماعی هستند. از جمله آنها سفرنامه ابن جبیر است. این سفرنامه یکی از کهن ترین سفرنامه هایی است که گزارشهای جالب توجه در خصوص رواج فرهنگ زیارت میان فرق مختلف مسلمان دارد. براین اساس می توان گفت زیارت، از قرون نخستین، فرهنگی رایج میان همه مسلمانان بوده و شبهات مطرح شده در این باره از جانب وهابیت مردود است. زیارت یکی از فرهنگ‌های رایج میان مسلمانان از صدر اسلام تا به امروز بوده است. با این حال این فرهنگ و عمل کنندگان به آن مورد هجمه و شبهات وهابیت قرار گرفته اند. آنان با استدلال‌های نادرست زیارت کنندگان از جمله شیعیان را تکفیر کرده و دچار انحراف در باورها و حتی مشرک می‌دانند. براین اساس گروههای تکفیری در دهه های اخیر، شیعیان را محکوم دانسته و حتی قتل آنان را جایز می دانند. مسئله مهم در این باره این است که آیا فرهنگ زیارت فقط میان شیعیان رواج داشته و آنها این سنت را بدعت گذاشته اند؟ یا این فرهنگ میان همه مسلمانان از جمله اهل سنت جاری بوده است؟ یکی از راههای پاسخ دهی به این مسئله بررسی تاریخ اجتماعی مسلمانان در قرون نخستین اسلامی است. سفرنامه ها از منابع مهم در ارائه تاریخ اجتماعی هستند. از جمله آنها سفرنامه ابن جبیر است. این سفرنامه یکی از کهن ترین سفرنامه هایی است که گزارشهای جالب توجه در خصوص رواج فرهنگ زیارت میان فرق مختلف مسلمان دارد. براین اساس می توان گفت زیارت، از قرون نخستین، فرهنگی رایج میان همه مسلمانان بوده و شبهات مطرح شده در این باره از جانب وهابیت مردود است. https://www.jspt.ir/article_215798_b9cdfc428888f98ca00a8948340ff232.pdf

موسسه بین المللی عروة الوثقی اندیشه سیاسی اجتماعی اسلام 2981-1511 5 1 2024 05 21 مواجهه مراکز اسلامی با گفتمان چندگانگی فرهنگی در آلمان مواجهه مراکز اسلامی با گفتمان چندگانگی فرهنگی در آلمان 23 44 215771 10.22034/jspt.2025.471167.1057 EN سید محسن آل بتول عضو هیات علمی دانشگاه بین المللی اهل بیت Journal Article 2023 08 02 آلمان با جمعیت بیش از 80 میلیون، دومین کشور پرجمعیت اروپاست. از این تعداد حدود 22 درصد، غیربومی و خارجی هستند. از سوی دیگر امروزه تعداد مسلمانان آلمان بیش از 6 میلیون و تعداد مساجد و مراکز اسلامی آلمان بیش از 2700 مرکز تخمین زده می‌شود. با توجه به تنوع ملیت‌‌ها، فرهنگ‌‌ها و ادیان مختلفی که در آلمان حضور دارند، بسیاری از جامعه‌شناسان، جمهوری فدرال آلمان را یک جامعه چندفرهنگی توصیف کرده‌اند که در آن چندگانگی فرهنگی به شکل پررنگی جا افتاده و به رسمیت شناختن ارزش برابر برای فرهنگ‌های متنوع را برای این کشور یک اصل دانسته‌اند. از همین رو مسئولین برخی ایالت‌ها اقدام به انعقاد تفاهم‌نامه‌ها و تصویب تبعیض‌های مثبت به نفع برخی اقلیت‌های فرهنگی، دینی و قومی نموده‌اند. سؤال مطرح در این پژوهش، در کنار چیستی مفهوم چندگانگی فرهنگی و جنبه‌های آن، چگونگی مواجهه مراکز اسلامی آلمان با این مقوله فرهنگی است. یافته‌های پژوهش که به روش کیفی و تحلیل محتوا انجام شده نشان از این دارد که که مراکز اسلامی آلمان با توجه به کارکردهای متنوع خود از جمله مشارکت اجتماعی، همگرایی و انسجام اجتماعی، هنجارمندی و امنیت اجتماعی، هویت‌بخشی و تقویت فرهنگ قومی، معنابخشی به زندگی، تولید معنویت و آرامش روانی در جامعه، تحکیم نظام خانواده و کارکرد آموزش، باهمراهی و استقبال از رویکرد چندگانگی فرهنگی، مخاطبین خود را برای زندگی در یک جامعه چندفرهنگی آماده می‌کنند و عملکرد مراکز اسامی به طور کلی در جهت تقویت و تعمیق سیاست‌های چندگانگی فرهنگی و شکل دادن به جامعه‌ای مبتنی بر پذیرش کثرت از نوع چندفرهنگی می‌باشد. آلمان با جمعیت بیش از 80 میلیون، دومین کشور پرجمعیت اروپاست. از این تعداد حدود 22 درصد، غیربومی و خارجی هستند. از سوی دیگر امروزه تعداد مسلمانان آلمان بیش از 6 میلیون و تعداد مساجد و مراکز اسلامی آلمان بیش از 2700 مرکز تخمین زده می‌شود. با توجه به تنوع ملیت‌‌ها، فرهنگ‌‌ها و ادیان مختلفی که در آلمان حضور دارند، بسیاری از جامعه‌شناسان، جمهوری فدرال آلمان را یک جامعه چندفرهنگی توصیف کرده‌اند که در آن چندگانگی فرهنگی به شکل پررنگی جا افتاده و به رسمیت شناختن ارزش برابر برای فرهنگ‌های متنوع را برای این کشور یک اصل دانسته‌اند. از همین رو مسئولین برخی ایالت‌ها اقدام به انعقاد تفاهم‌نامه‌ها و تصویب تبعیض‌های مثبت به نفع برخی اقلیت‌های فرهنگی، دینی و قومی نموده‌اند. سؤال مطرح در این پژوهش، در کنار چیستی مفهوم چندگانگی فرهنگی و جنبه‌های آن، چگونگی مواجهه مراکز اسلامی آلمان با این مقوله فرهنگی است. یافته‌های پژوهش که به روش کیفی و تحلیل محتوا انجام شده نشان از این دارد که که مراکز اسلامی آلمان با توجه به کارکردهای متنوع خود از جمله مشارکت اجتماعی، همگرایی و انسجام اجتماعی، هنجارمندی و امنیت اجتماعی، هویت‌بخشی و تقویت فرهنگ قومی، معنابخشی به زندگی، تولید معنویت و آرامش روانی در جامعه، تحکیم نظام خانواده و کارکرد آموزش، باهمراهی و استقبال از رویکرد چندگانگی فرهنگی، مخاطبین خود را برای زندگی در یک جامعه چندفرهنگی آماده می‌کنند و عملکرد مراکز اسامی به طور کلی در جهت تقویت و تعمیق سیاست‌های چندگانگی فرهنگی و شکل دادن به جامعه‌ای مبتنی بر پذیرش کثرت از نوع چندفرهنگی می‌باشد. https://www.jspt.ir/article_215771_f07a68633958f9246ae2056e153ed55c.pdf

موسسه بین المللی عروة الوثقی اندیشه سیاسی اجتماعی اسلام 2981-1511 5 1 2024 05 21 احادیث شارحه: انواع و جایگاه آن‌ها نزد مفسران شیعه در تبیین واژگان قرآنی (با محوریت ده جزء نخست قرآن کریم)" احادیث شارحه: انواع و جایگاه آن‌ها نزد مفسران شیعه در تبیین واژگان قرآنی (با محوریت ده جزء نخست قرآن کریم)" 45 66 215800 10.22034/jspt.2025.506620.1080 EN محمد ملکی نهاوندی استادیار و عضو هیات علمی دانشگاه ادیان و مذاهب قم سینا محمد العلوی دانشجوی دکتری دانشگاه ادیان و مذاهب داوود ملاحسنی استادیار دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده قرآن و حدیث Journal Article 2025 02 14 احادیث شارحه یکی از مهم‌ترین منابعی هستند که مفسران شیعه در تفسیر مفردات قرآن کریم به آن‌ها استناد کرده‌اند. اهل‌بیت (علیهم‌السلام) به‌طور ویژه‌ای به تبیین معانی واژگان قرآنی پرداخته و از روش‌های متعددی در این زمینه استفاده کرده‌اند. این پژوهش بر آن است تا میزان اتکای مفسران شیعه بر روایات شارحه را بررسی کرده و انواع آن‌ها را در یک چارچوب توصیفی-تحلیلی طبقه‌بندی نماید، با تمرکز بر ده جزء نخست قرآن کریم. پرسش اصلی تحقیق این است که ماهیت این احادیث در میراث تفسیری شیعه چگونه است و مفسران تا چه اندازه در تفسیر قرآن به آن‌ها اعتماد کرده‌اند. برای پاسخ به این پرسش، مهم‌ترین منابع تفسیری و حدیثی شیعه مورد تحلیل قرار گرفته‌اند. نتایج پژوهش دو نکته اساسی را نشان می‌دهد: نخست، این روایات از تنوع گسترده‌ای برخوردارند که حاکی از اهمیت بسزای آن‌ها نزد اهل‌بیت (علیهم‌السلام) و مفسران شیعه است؛ و دوم، این احادیث را می‌توان در حدود بیست دسته جای داد که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از: تعیین مصداق واژه (که رایج‌ترین شیوه است)، تبیین ویژگی‌های واژه، ارائه مترادف آن همانند فرهنگ‌های لغت، استشهاد به آیات دیگر، بیان علت نام‌گذاری، تفکیک میان واژگان نزدیک به هم، توضیح از طریق حقایق خارجی، استدلال به احادیث دیگر، تفسیر در قالب یک مفهوم دینی، ذکر اضداد واژه، و بیان شاخه‌ها و دلالت‌های مختلف آن و مواردی دیگر. احادیث شارحه یکی از مهم‌ترین منابعی هستند که مفسران شیعه در تفسیر مفردات قرآن کریم به آن‌ها استناد کرده‌اند. اهل‌بیت (علیهم‌السلام) به‌طور ویژه‌ای به تبیین معانی واژگان قرآنی پرداخته و از روش‌های متعددی در این زمینه استفاده کرده‌اند. این پژوهش بر آن است تا میزان اتکای مفسران شیعه بر روایات شارحه را بررسی کرده و انواع آن‌ها را در یک چارچوب توصیفی-تحلیلی طبقه‌بندی نماید، با تمرکز بر ده جزء نخست قرآن کریم. پرسش اصلی تحقیق این است که ماهیت این احادیث در میراث تفسیری شیعه چگونه است و مفسران تا چه اندازه در تفسیر قرآن به آن‌ها اعتماد کرده‌اند. برای پاسخ به این پرسش، مهم‌ترین منابع تفسیری و حدیثی شیعه مورد تحلیل قرار گرفته‌اند. نتایج پژوهش دو نکته اساسی را نشان می‌دهد: نخست، این روایات از تنوع گسترده‌ای برخوردارند که حاکی از اهمیت بسزای آن‌ها نزد اهل‌بیت (علیهم‌السلام) و مفسران شیعه است؛ و دوم، این احادیث را می‌توان در حدود بیست دسته جای داد که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از: تعیین مصداق واژه (که رایج‌ترین شیوه است)، تبیین ویژگی‌های واژه، ارائه مترادف آن همانند فرهنگ‌های لغت، استشهاد به آیات دیگر، بیان علت نام‌گذاری، تفکیک میان واژگان نزدیک به هم، توضیح از طریق حقایق خارجی، استدلال به احادیث دیگر، تفسیر در قالب یک مفهوم دینی، ذکر اضداد واژه، و بیان شاخه‌ها و دلالت‌های مختلف آن و مواردی دیگر. https://www.jspt.ir/article_215800_319e8206d45fdd668d1d4d30fbca763f.pdf

موسسه بین المللی عروة الوثقی اندیشه سیاسی اجتماعی اسلام 2981-1511 5 1 2024 05 21 خاستگاه استبداد در جهان اسلام از نگاه محقق نائینی خاستگاه استبداد در جهان اسلام از نگاه محقق نائینی 67 84 215801 10.22034/jspt.2025.480338.1066 EN جلال عراقی پژوهشگر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی و پژوهشکده بین المللی عروه الوثقی داوود بصارتی پژوهشگر دانشگاه امام حسین علیه السلام و پژوهشکده بین المللی عروه الوثقی Journal Article 2023 09 30 از شایع‌ترین علل عقب‌ماندگی کشورهای جهان اسلام نسبت به سایر جوامع، استبدادورزی برخی از حاکمان در آن کشورها است؛ از این رو بررسی ماهیت استبداد، چیستی ریشه‌ها و راه‌های خروج از آن برای برخی از اندیشمندان اسلامی همچون محقق نائینی به عنوان یک مسئله جدی، قابل توجه بوده است. هدف از نگارش این مقاله تحلیل استبداد، ریشه‌ها و راه‌های برون رفت از آن با تکیه بر اندیشه‌های محقق نائینی در کتاب تنبیه الامه و تنزیه المله است. فرایند این تحلیل بر اساس روش‌شناسی توماس اسپریگنز سامان یافته است که برای حل یک بحران چهار مرحله‌ی «مشاهده بحران»، «فهم ریشه‌های آن»، «ترسیم وضعیت بدون بحران» و «شناسایی راه‌های علاج بحران» را ارائه می‌کند. از مهم‌ترین نتایج پژوهش پیش رو این است که در نگاه نائینی عواملی همچون«جهل مردم»، «تفسیر نادرست دین» و «تفرقه در میان مردم» سبب استبدادورزی برخی حاکمان در کشورهای اسلامی شده و مؤثرترین راهکارهای برون‌رفت از بحران استبداد «آگاهی مردم»، «تفسیر درست دین» و «وحدت کلمه» است. از شایع‌ترین علل عقب‌ماندگی کشورهای جهان اسلام نسبت به سایر جوامع، استبدادورزی برخی از حاکمان در آن کشورها است؛ از این رو بررسی ماهیت استبداد، چیستی ریشه‌ها و راه‌های خروج از آن برای برخی از اندیشمندان اسلامی همچون محقق نائینی به عنوان یک مسئله جدی، قابل توجه بوده است. هدف از نگارش این مقاله تحلیل استبداد، ریشه‌ها و راه‌های برون رفت از آن با تکیه بر اندیشه‌های محقق نائینی در کتاب تنبیه الامه و تنزیه المله است. فرایند این تحلیل بر اساس روش‌شناسی توماس اسپریگنز سامان یافته است که برای حل یک بحران چهار مرحله‌ی «مشاهده بحران»، «فهم ریشه‌های آن»، «ترسیم وضعیت بدون بحران» و «شناسایی راه‌های علاج بحران» را ارائه می‌کند. از مهم‌ترین نتایج پژوهش پیش رو این است که در نگاه نائینی عواملی همچون«جهل مردم»، «تفسیر نادرست دین» و «تفرقه در میان مردم» سبب استبدادورزی برخی حاکمان در کشورهای اسلامی شده و مؤثرترین راهکارهای برون‌رفت از بحران استبداد «آگاهی مردم»، «تفسیر درست دین» و «وحدت کلمه» است. https://www.jspt.ir/article_215801_a3a0a347ef169b38c54f2c87cfa4d875.pdf

موسسه بین المللی عروة الوثقی اندیشه سیاسی اجتماعی اسلام 2981-1511 5 1 2024 05 21 احیای حقوق عامه در افغانستان بر مبنای عدالت و کرامت انسانی از منظر اموزه های اسلامی احیای حقوق عامه در افغانستان بر مبنای عدالت و کرامت انسانی از منظر اموزه های اسلامی 85 108 215802 10.22034/jspt.2025.456937.1040 EN علی جان حیدری دانشجوی دکتری موسسه اموزشی و پژوهشی امام خمینی ره عباس کعبی استاد موسسه اموزشی و پژوهشی امام خمینی ره مجید مسعودی عضو هیات علمی دانشگاه ادیان و مذاهب قم Journal Article 2023 05 12 براساس آموزه‌های اسلامی احیای حقوق عامه از مسائل بسیار مهم و از رسالت‌های اصلی حکومت اسلامی است. فلسفه اصلی شکل‌گیری حکومت در اسلام خدمت به مردم، تأمین امنیت جامعه، برقراری عدالت اجتماعی و احیای حقوق عامه بر مبنای عدالت و کرامت انسانی است. از این رو، حکومت اسلامی وظیفه دارد حقوق عامه را در ابعاد مختلف سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی تأمین و تضمین نماید. هدف مقاله‌ی حاضر بیان اهمیت احیای حقوق عامه در افغانستان از منظر آموزه‌های اسلامی است. روش مقاله توصیفی-تحلیلی است. مسأله‌ی اصلی مقاله احیای حقوق عامه در افغانستان بر مبنای عدالت و کرامت انسانی است. یافته‌های مقاله این است که احیای حقوق عامه از منظر آموزه‌های اسلامی بر مبانی محکم دینی و بر اندیشه‌ی حاکمیت الهی مردم بر سرنوشت اجتماعی خویش استوار است. این مسئله در افغانستان همواره با چالش‌هایی مواجه بوده و حقوق و آزادی‌های اساسی مردم به دلایل گوناگونی نقض گردیده است. سوء استفاده شیفتگان قدرت از حکومت و برداشت‌های ناروای فقهی از حاکمیت و سلطه‌ای بر مردم، از عوامل مهم تضییع این حقوق بوده است. حق امنیت، تحصیل، تأمین اجتماعی، برابری، حق تعیین سرنوشت و حق نظارت بر امر سیاسی از زمره حقوق عامه‌ای است که در افغانستان امروز نیاز به احیا دارند. براساس آموزه‌های اسلامی احیای حقوق عامه از مسائل بسیار مهم و از رسالت‌های اصلی حکومت اسلامی است. فلسفه اصلی شکل‌گیری حکومت در اسلام خدمت به مردم، تأمین امنیت جامعه، برقراری عدالت اجتماعی و احیای حقوق عامه بر مبنای عدالت و کرامت انسانی است. از این رو، حکومت اسلامی وظیفه دارد حقوق عامه را در ابعاد مختلف سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی تأمین و تضمین نماید. هدف مقاله‌ی حاضر بیان اهمیت احیای حقوق عامه در افغانستان از منظر آموزه‌های اسلامی است. روش مقاله توصیفی-تحلیلی است. مسأله‌ی اصلی مقاله احیای حقوق عامه در افغانستان بر مبنای عدالت و کرامت انسانی است. یافته‌های مقاله این است که احیای حقوق عامه از منظر آموزه‌های اسلامی بر مبانی محکم دینی و بر اندیشه‌ی حاکمیت الهی مردم بر سرنوشت اجتماعی خویش استوار است. این مسئله در افغانستان همواره با چالش‌هایی مواجه بوده و حقوق و آزادی‌های اساسی مردم به دلایل گوناگونی نقض گردیده است. سوء استفاده شیفتگان قدرت از حکومت و برداشت‌های ناروای فقهی از حاکمیت و سلطه‌ای بر مردم، از عوامل مهم تضییع این حقوق بوده است. حق امنیت، تحصیل، تأمین اجتماعی، برابری، حق تعیین سرنوشت و حق نظارت بر امر سیاسی از زمره حقوق عامه‌ای است که در افغانستان امروز نیاز به احیا دارند. https://www.jspt.ir/article_215802_035f6c2ae021b326162a5bef066a4202.pdf

موسسه بین المللی عروة الوثقی اندیشه سیاسی اجتماعی اسلام 2981-1511 5 1 2024 05 21 اخلاق خبررسانی از منظر نهج‌البلاغه اخلاق خبررسانی از منظر نهج‌البلاغه 109 124 215803 10.22034/jspt.2025.458267.1043 EN الهه صادقیان دانشجوی دکتری، گروه اخلاق، دانشگاه آزاد المصطفی، قم، ایران رضا کاظمی راد عضو هیئت علمی و مدیر پژوهش دانشگاه بین المللی اهل بیت (ع) علی جعفری استادیار، گروه دانش اسلامی، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی اراک، اراک 0000-0002-6639-3084 Journal Article 2023 05 29 رسانه‌های خبری آن دسته از وسائل ارتباط جمعی هستند که به جمع‌آوری، ارزیابی، ایجاد و انتشار اخبار برای عموم مردم یا جامعه هدف خود می‌پردازند. این موارد، رسانه‌های چاپی، اخباررادیویی و تلویزیونی و اینترنت را شامل می‌شوند. عصر انفجار و آلودگی اطلاعات، ضرورت‌ پرداختن به اخلاق در حوزه خبررسانی به منظوراطمینان از درستی و عدالت‌خواهی فعالان این حوزه در راستای منافع عمومی جامعه را دو چندان می‌کند. این پژوهش با استفاده از روش کیفی-کتابخانه‌ای، تحلیل محتوا و تطبیق داده‌ها و با توجه به ساختارها و دستورالعمل‌های ارائه‌ شده در اخلاق خبررسانی غربی، اخلاق خبررسانی را از منظر نهج‌البلاغه مورد بررسی قرار می‌هد. این مقاله، اگرچه، مدعی ارائه یک منشور اخلاقی نهایی در حوزه خبررسانی نیست، در صدد است با استفاده از آموزه‌های غنی اخلاقی و معنوی نهج‌البلاغه به بهبود اخلاق خبررسانی در چارچوب اخلاق اسلامی بپردازد. رسانه‌های خبری آن دسته از وسائل ارتباط جمعی هستند که به جمع‌آوری، ارزیابی، ایجاد و انتشار اخبار برای عموم مردم یا جامعه هدف خود می‌پردازند. این موارد، رسانه‌های چاپی، اخباررادیویی و تلویزیونی و اینترنت را شامل می‌شوند. عصر انفجار و آلودگی اطلاعات، ضرورت‌ پرداختن به اخلاق در حوزه خبررسانی به منظوراطمینان از درستی و عدالت‌خواهی فعالان این حوزه در راستای منافع عمومی جامعه را دو چندان می‌کند. این پژوهش با استفاده از روش کیفی-کتابخانه‌ای، تحلیل محتوا و تطبیق داده‌ها و با توجه به ساختارها و دستورالعمل‌های ارائه‌ شده در اخلاق خبررسانی غربی، اخلاق خبررسانی را از منظر نهج‌البلاغه مورد بررسی قرار می‌هد. این مقاله، اگرچه، مدعی ارائه یک منشور اخلاقی نهایی در حوزه خبررسانی نیست، در صدد است با استفاده از آموزه‌های غنی اخلاقی و معنوی نهج‌البلاغه به بهبود اخلاق خبررسانی در چارچوب اخلاق اسلامی بپردازد. https://www.jspt.ir/article_215803_fcfba47ae28a500f226aa38cf8151e21.pdf