موسسه بین المللی عروة الوثقی اندیشه سیاسی اجتماعی اسلام 2981-1511 6 1 2025 05 22 مقتل‌نگاری دوره قاجار بازتاب آموزه‌های صوفیانه در ادب آیینی و فرهنگ اسلامی مقتل‌نگاری دوره قاجار بازتاب آموزه‌های صوفیانه در ادب آیینی و فرهنگ اسلامی 183 202 243345 10.22034/jspt.2026.565022.1155 EN زهرا رحمانی دانشجوی دانشگاه ادیان و مذاهب قم سید محمد حسینی گروه مطالعات اسلامی، استادیار دانشگاه ادیان و مذاهب قم 0000-0002-8363-1830 علی آقانوری گروه مطالعات اسلامی، دانشیار دانشگاه ادیان و مذاهب قم 0000-0002-0744-6449 Journal Article 2025 12 08 واقعه عاشورا در سنت شیعی، افزون بر یک رویداد تاریخی، به بستری برای بازنمایی معناهای دینی، عاطفی و فرهنگی تبدیل شده است. در این میان، مقتل‌نگاری به‌عنوان یکی از مهم‌ترین قالب‌های روایت عاشورا، در دوره قاجار تحت تأثیر شرایط اجتماعی و فرهنگی این عصر و به‌ویژه آموزه‌های صوفیانه دچار تحول شد. پرسش اصلی این پژوهش آن است که آموزه‌های صوفیانه چگونه و با چه سازوکارهایی بر سبک و محتوای مقتل‌نگاری دوره قاجار اثر گذاشته‌اند و این تأثیر چه پیامدهایی برای بازنمایی واقعه عاشورا برجای نهاده است؟ پژوهش حاضر با رویکرد تاریخی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از روش تحلیل محتوای کیفی، مقاتل شاخص و مرتبط با این دوره شامل، محرق‌القلوب نراقی، اکسیرالعبادات ملا آقا دربندی، عنوان‌الکلام فشارکی و تذکرة‌الشهداء شریف کاشانی را بررسی کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد نفوذ مفاهیمی چون عشق الهی، رضا و تسلیم، فتوت، کرامت‌گرایی و قصه‌پردازی عرفانی، موجب فاصله گرفتن مقاتل قاجاری از روایت صرفاً تاریخی و حرکت به سوی متنی آیینی، احساسی و نمادین شده است. برآیند پژوهش نشان می‌دهد تصوف، نقشی بنیادین در بازتعریف زبان، محتوا و کارکرد مقتل‌نگاری دوره قاجار ایفا کرده است. واقعه عاشورا در سنت شیعی، افزون بر یک رویداد تاریخی، به بستری برای بازنمایی معناهای دینی، عاطفی و فرهنگی تبدیل شده است. در این میان، مقتل‌نگاری به‌عنوان یکی از مهم‌ترین قالب‌های روایت عاشورا، در دوره قاجار تحت تأثیر شرایط اجتماعی و فرهنگی این عصر و به‌ویژه آموزه‌های صوفیانه دچار تحول شد. پرسش اصلی این پژوهش آن است که آموزه‌های صوفیانه چگونه و با چه سازوکارهایی بر سبک و محتوای مقتل‌نگاری دوره قاجار اثر گذاشته‌اند و این تأثیر چه پیامدهایی برای بازنمایی واقعه عاشورا برجای نهاده است؟ پژوهش حاضر با رویکرد تاریخی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از روش تحلیل محتوای کیفی، مقاتل شاخص و مرتبط با این دوره شامل، محرق‌القلوب نراقی، اکسیرالعبادات ملا آقا دربندی، عنوان‌الکلام فشارکی و تذکرة‌الشهداء شریف کاشانی را بررسی کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد نفوذ مفاهیمی چون عشق الهی، رضا و تسلیم، فتوت، کرامت‌گرایی و قصه‌پردازی عرفانی، موجب فاصله گرفتن مقاتل قاجاری از روایت صرفاً تاریخی و حرکت به سوی متنی آیینی، احساسی و نمادین شده است. برآیند پژوهش نشان می‌دهد تصوف، نقشی بنیادین در بازتعریف زبان، محتوا و کارکرد مقتل‌نگاری دوره قاجار ایفا کرده است. https://www.jspt.ir/article_243345_fd6f9c33cdce6ca8a245440ebd6ea2f2.pdf