Urwat al - Wuthqa International Academic Research Institute Journal of the Socio-Political Thought of Islam 2981-1511 6 1 2025 05 22 A Philosophical Poetics of Rationality in Andalusian Architecture: A Study on the Relationship between Ibn Rushd’s Thought and Almohad Art بوطیقای عقلانیت در معماری اندلس: مطالعه‌ای در نسبت اندیشه ابن رشد و هنر دوره موحدین 203 224 243344 10.22034/jspt.2026.525161.1107 EN Zahra Fallah Zaroomi Ph.D. Candidate in Philosophy of Art, Department of Religion and Art, The University of Religions and Denominations, Qom, Iran 0000-0003-1486-7855 Ebrahim Bazargani Assistant Professor, Department of Art, Faculty of Theoretical Studies in Art, The University of Islamic Art and Thought, Qom, Iran Journal Article 2025 05 31 Islamic al-Andalus, positioned at the crossroads of Eastern and Western intellectual traditions, fostered one of the most dynamic encounters between philosophy and the arts. Within this milieu, Ibn Rushd (Averroes), as a rationalist philosopher and exegete of Aristotle, developed a coherent epistemological system that resonated across both Islamic and Latin intellectual spheres. Though he did not formulate an explicit theory of architectural aesthetics, his commentaries—particularly on Aristotle’s Poetics—articulate foundational concepts that can be analytically extended to the domain of visual and spatial arts.<br><br>This study adopts a conceptual and discourse-analytical approach to explore the extent to which Ibn Rushd’s aesthetic thought may have exerted an indirect influence on the architectural language of the Almohad period. It identifies five core philosophical components in his writings—realism, structural cohesion, proportional balance, ethical intentionality, and guided imagination—and examines their potential analogues within the formal and symbolic dimensions of Almohad architecture.<br><br>By situating these elements within the sociopolitical and intellectual context of the Almohad Caliphate—a period marked by transition from doctrinal austerity to expressive formalism—the paper assesses the plausibility of a discursive convergence between philosophical and architectural vocabularies. The findings indicate that Ibn Rushd’s aesthetic paradigm may have contributed, indirectly yet meaningfully, to shaping architectural practices of his time and beyond. Rather than implying a linear transmission, this influence is construed as an epistemic affinity, wherein philosophical rationalism and spatial form coalesce within a shared cultural and conceptual framework. اندلس اسلامی، در مقام نقطه تلاقی شرق و غرب، بستر شکل‌گیری یکی از پربارترین دوره‌های تعامل میان فلسفه و هنر بود. در این میان، ابن رشد، فیلسوف عقل‌گرای اندلسی، با بازخوانی انتقادی و نظام‌مند آثار ارسطو، دستگاهی معرفتی بنا نهاد که نه‌فقط بر اندیشه اسلامی، بلکه بر میراث فکری غرب نیز اثری پایدار نهاد. هرچند ابن رشد دستگاه مستقلی در زیبایی‌شناسی معماری ارائه نکرده است، اما در شروح بوطیقا و دیگر آثارش، اصولی بنیادینی مطرح نمود که امکان تطبیق با هنرهای تصویری و فضاهای معماری را فراهم می‌سازد.<br>این مقاله می‌کوشد با تکیه بر تحلیل مفهومی و مطالعه گفتمانی، نسبت میان اصول زیبایی‌شناسی ابن رشد و ویژگی‌های معماری اندلس در دوران موحدین را بررسی نماید. در این راستا، پنج مؤلفه‌ کلیدی از متون ابن رشد استخراج شده و در زمینه تحولات معماری عصر او تحلیل می‌شوند. سپس با توجه به شرایط سیاسی، فرهنگی و هنری دوران خلافت موحدین-که شاهد گذار از زهدگرایی آغازین به شکوه فرمی متأخر است-امکان هم‌افقی یا تأثیرگذاری غیرمستقیم میان فلسفه ابن رشد و زیبایی‌شناسی معماری مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.<br>نتایج این پژوهش حاکی از آن است که می‌توان از امکان تأثیرگذاری غیرمستقیم دستگاه زیبایی‌شناختی ابن رشد بر فرم‌پردازی‌های فضایی معماری در دوران خلافت موحدون و حتی سیر تداومی آن در دوره‌ی ناصریه سخن گفت. این تأثیر نه به‌مثابه اقتباسی صریح، بلکه در قالب نوعی هم‌افقی معرفتی و گفتمانی قابل ردگیری است که در آن، زبان فلسفه و زبان فضا در بستر فرهنگی مشترک، واجد نظام مفهومی و ارزشی همگرایی هستند. https://www.jspt.ir/article_243344_debc96eae231002f4b4db63d95169ca5.pdf